• Universiteit van Tilburg

Cultuurtheoloog: 'Christelijke boodschap klinkt voortdurend'

VOORTHUIZEN ,,De kerk moet niet denken dat ze heilsnoodzakelijk is. Boeken, games en films zijn ook vormen waarin het geloof in Christus wordt beleden, alleen dan wel versluierd", aldus Frank Bosman. De nationaal bekende 'cultuurtheoloog' sprak zondagavond 18 september in kerkelijk centrum Bethabara in Voorthuizen bij Podium79.

Martin Boon

Bosman is rooms-katholiek cultuurtheoloog en verbonden aan de Universiteit van Tilburg. In 2011 werd hij, als eerste, uitgeroepen tot de meest spraakmakende theoloog van Nederland. Hij is fervent blogger en verschijnt regelmatig bij diverse radio- en televisieprogramma's. Desgevraagd legt hij uit wat de omschrijving 'cultuurtheoloog' inhoudt. ,,Dat is een theoloog die alle uitingen van onze moderne cultuur serieus neemt als vindplaatsen van het religieuze. Ik kijk dus bijvoorbeeld naar films, games, literatuur, klassieke muziek en moderne kunst. Altijd ben ik op zoek naar aanwijzingen van religieuze tradities." Voor veel christenen zijn geloven en cultuur gescheiden werelden. Voor Bosman is dat echter al geruime tijd passé in ons deel van de wereld. ,,In het begin van de christelijke kerk vond er vervolging plaats door de Romeinen. Niet zo gek dat je dan een hekel krijgt aan de omringende cultuur. Sinds het christendom staatsgodsdienst werd - in de 4e eeuw na Christus - is daarvan echter geen sprake meer."

ZWEEFMOLENLITERATUUR Aanstaande zondag zal Bosman het woord voeren naar aanleiding van het onderzoek 'God in Nederland'. In maart verschenen de resultaten van de vijfjaarlijkse rondgang, uitgevoerd in opdracht van de KRO. De conclusies schokten veel christenen. Het kerkbezoek daalt verder, het geloof in een persoonlijk God is nog meer afgenomen en de verwachte opmars van spiritualiteit bleef uit. Bosman was minder verrast. ,,We wisten al langer dat het slechter gaat met de kerken. Dat steeds minder mensen zich associëren met oude, expliciet-religieuze taal, zoals kerk, hemel of God, is ook geen verrassing. En tenslotte neemt het gebruik van een impliciet-religieus taalveld af. Denk dan aan termen als 'heiligheid', 'spiritualiteit' en 'zin zoeken'. Denigrerend wordt dat soms de 'zweefmolenliteratuur' genoemd. Daarbij is afstand genomen van kerkelijke jargon. Maar het verlangen en zoeken naar een hogere existentiële realiteit klinkt er wel in door. De afname van die verbondenheid met impliciet-religieuze taal was met name nieuw. Mij verbaasde het niet. Eerst trekken mensen zich terug uit kerken, daarna gaan ze minder kerkelijk jargon gebruiken en tenslotte neemt ook het impliciete religieuze taalgebruik af. Een logische ontwikkeling."

BRIDGET JONES Ondanks de teruggang op de drie terreinen is Bosman positief gestemd over de toekomst van het christelijk geloof in Nederland. Volgens hem hoeven mensen daarvoor niet per se kerkelijke en spirituele taal te gebruiken. ,,Ze kunnen nog steeds bezig zijn met existentiële of levensbeschouwelijke thema's, zoals vragen als: wie ben ik of wat heeft zin? Kijk maar naar Harry Potter, Star Wars of Bridget Jones. Aan de populariteit daarvan zie je dat mensen graag kijken naar en meedoen met boeken, games en films waarin zulke onderwerpen een rol spelen. Mensen zeggen niets meer met spiritualiteit te maken hebben. Ze denken dan aan de kerk, zweverigheid en zwakheid. Maar ze kijken wel naar graag naar een film waarin een held zijn eigen vrije leven opoffert, zodat de in zonde gevallen mensheid een tweede kans krijgt", verwijst hij naar Lord of the Rings. Hij geeft een ander voorbeeld uit de voetbalwereld. ,,Feyenoordsupporters kunnen zeggen: mijn club is mijn leven, mijn alles en ik wil begraven worden onder de middenstip van stadion De Kuip. Met goed fatsoen kan ik dan betogen dat zo'n uitspraak religieus geladen is. Je zegt namelijk dat er iets is in het leven dat alles overstijgt, namelijk je club."

DEUS INCOGNITUS Sommige christenen zullen echter opmerken dat een dergelijk geloof onvoldoende christelijk van inhoud is. ,,Dat kan ik me voorstellen. Christenen zien dat hun verhaal over Jezus Christus steeds minder expliciet een rol speelt in de samenleving", aldus Bosman die zelf ook christen is. ,,Maar tegelijkertijd denk ik dat we de christelijke boodschap voortdurend om ons heen kunnen onderscheiden, alleen als 'deus incognitus' - 'de vermomde God'. Er zijn allerlei versluierde verlossingsgestalten te ontwaren waarin we de Christus kunnen herkennen." Bosmans hoopvolle boodschap gaat zelfs nog een stap verder. ,,De kerk moet niet denken dat ze heilsnoodzakelijk is. Veel christenen menen: als de kerk ophoudt, dan is het verhaal van Jezus Christus verdwenen. Ik vind dat een overdreven nadruk op de menselijke prestatie. De kerk is een middel waardoor de boodschap van Christus wordt verspreid. Het kan best zijn dat die vorm op een bepaald moment is uitgewerkt. Zoals je ook heel lang een medicijn kunt slikken, totdat het niet meer werkt. Maar het verhaal van Christus kan tegelijkertijd iets blijven dat mensen ten diepste inspireert en verandert. Boeken, games en films zijn bijvoorbeeld ook vormen waarin het geloof in Christus wordt beleden, alleen dan wel versluierd."