• Voorthuizen: ds. Hans Hofstra

    Henk Hutten
  • Voorthuizen: ds. Hans Hofstra

    Henk Hutten

Dominee spreekt over opkomst en teloorgang Syrische kerk

VOORTHUIZEN ,,De Syrische kerk is de oudste kerk van christenen uit de heidenen", vertelt ds. Hans Hofstra. De in Voorthuizen wonende emeritus-predikant geldt als kenner van de Syrische kerk. Donderdagavond 10 november geeft hij in de Ichthuskerk een lezing over het ontstaan, de groei en de neergang van deze kerk.

Martin Boon

Over de Oosterse kerk is er veel onwetendheid. Vaak zijn we als christenen hier enorm gericht op het Westen, terwijl, bijvoorbeeld, de Syrische kerk een geweldige geschiedenis heeft. De mensen daar spreken er met veel trots over. Ze zeggen: wij spreken de taal waarin Jezus ook heeft gesproken. Het oud-Syrisch is immers een dialect van het Aramees." Hofstra, voormalig dominee bij de Gereformeerde Kerken van Veere en Gapinge, Oldebroek en Huizen, is een bevlogen spreker. Sinds zes jaar woont hij in Voorthuizen. Hij spreekt over een in Nederland veelal onbekende tak van het christendom.

DIATESSARON In het laatste deel van Hofstra's theologiestudie, halverwege de jaren zeventig, hield hij zich bezig met het zogenaamde 'Diatessaron', geschreven door Tatianus in de tweede eeuw na Christus. Het Diatessaron is een samenvoeging van de vier evangeliën. Onderlinge verschillen zijn geharmoniseerd. ,,Het Diatessaron werd in de eerste vier eeuwen na Christus gelezen in de Syrische kerk. Ik was geïnteresseerd in de tekstgeschiedenis van het Nieuwe Testament en het bepalen van de meest waarschijnlijke tekst. De auteur van het Diatessaron heeft wat dat betreft een groot aantal beslissingen moeten nemen. Dat maakt het interessant", vertelt Hofstra die zelf de oud-Syrische taal machtig is. Probleem is echter dat van het Diatessaron geen volledig origineel meer beschikbaar is. Via andere bronnen, zoals een commentaar van kerkvader Efrem de Syriër (306-373), is het wel mogelijk (een deel van) het origineel op het spoor te komen. 

PLAGIAAT Het Oosterse christendom liet Hofstra niet los nadat hij, vanaf 1976, predikant was. Naast zijn baan als dominee werkte hij jarenlang aan een promotieonderzoek. Hij richtte zich op de bisschop Isho'dad van Merw. ,,Hij leefde rond 850 na Christus en woonde in Hdatta, Irak. Op alle Bijbelboeken heeft hij een commentaar geschreven. Bij Bijbeluitleg in die tijd moet je je iets anders voorstellen dan nu. Als je nu een boek schrijft, moet je iets nieuws te melden hebben. Toen verzamelde je echter alle opvattingen uit de eeuwen vóór jou. Wij zouden zeggen: het is plagiaat.

Als Isho'dad zijn bronnen citeert, doet hij dat vaak letterlijk. Als het over Bijbelteksten gaat, kom je zo al snel in de tweede, derde eeuw na Christus terecht. Via die Isho'dad van Merw kwam ik zo allerlei oude tekstvarianten op het spoor."

Hofstra koos voor het commentaar op het evangelie naar Johannes. Daarbij beperkte hij zich tot Johannes 1. ,,Van het commentaar beslaat dit eerste hoofdstuk liefst twintig procent van de tekst. Het gaat daarin om hele fundamentele zaken voor de Oosterse kerk, met name de menswording van het Woord."

Zijn onderzoek mondde in 1993 uit in een dissertatie. Volgend jaar verschijnt een volledige tekstuitgave en vertaling van het commentaar van Isho'dad van Merw van Hofstra's hand.

THOMAS ,,De Syrische kerk is de oudste kerk van de christenen uit de heidenen", weet Hofstra. Door zijn studie naar het Oosterse christendom is hij gefascineerd geraakt door de Syrische kerk. Hij geeft op 10 november in Voorthuizen een lezing over de geschiedenis. Over het precieze ontstaan van de Syrische kerk is weinig met zekerheid vast te stellen, aldus Hofstra. Maar leden van die kerk houden graag vast aan stichting door Thomas, één van de discipelen van Jezus. Hofstra vertelt het verhaal zoals kerkhistoricus Eusebius (263-339) het optekende. Abgar, koning van Edessa (tegenwoordig in Zuid-Turkije), hoort rond het jaar 30 over Jezus' wonderen. Zelf is hij melaats. Daarom schrijft hij Jezus een brief, met daarin de vraag om hem te genezen.

Hofstra pakt de tekst erbij en leest: ,,Abgar, aan Jezus, de goede dokter die in het district Jeruzalem verschenen is. Er wordt vertelt dat u blinden ziende maakt, de verlamden laat lopen, de melaatsen reinigt en onreine geesten en demonen uitdrijft. Toen ik al deze dingen over u hoorde, besloot ik dat dit slechts het één of het ander kon zijn. Of u bent God, en kwam uit de hemel op aarde om deze dingen te verrichten, of u bent een zoon van God, omdat u deze dingen doet."

Jezus antwoordt de vorst dat hij eerst moet afmaken waarvoor hij gekomen is. ,,Wanneer ik weer opgenomen zal zijn, zal ik één van mijn discipelen sturen om uw lijden te genezen en het leven te geven aan u en de uwen."

Na Jezus' hemelvaart vertrekt de prediker Addai naar Abgar. In opdracht van de apostel Thomas geneest hij de koning die zich vervolgens bekeert tot het christendom. ,,Een groot deel van de bevolking zou toen zijn overgegaan op het christelijk geloof." Ook in het Nieuwe Testament komt Syrië een aantal keer voor. In het Bijbelboek Handelingen gaat het over de eerste christelijke gemeente in Jeruzalem. Als daar vervolgingen uitbreken, vlucht een aantal christenen naar Antiochië. ,,Dat was destijds Syrisch. Nu ligt het in Turkije." Het is de eerste plek waar niet-Joden zich bekeren tot het christelijk geloof. ,,Vanuit die Syrische kerk is het zendingswerk naar West-Europa ondernomen. Daar plukken wij nog steeds de vruchten van."

VERVOLGINGEN Rond het jaar 1.000 was de Syrische kerk in aantal de Westerse kerk (Rooms-Katholieke Kerk én Grieks-orthodoxe Kerk bij elkaar) voorbijgestreefd. Een millennium later is de situatie compleet anders. In Syrië is nog zo'n 10 procent van de bevolking christen. ,,In de tussentijd kwam de islam. Dat heeft voor een grote verandering gezorgd", aldus Hofstra. De emeritus-predikant schetst hoe de verandering tot stand kwam. Aanvankelijk waren de contacten tussen de christenen en moslims goed. ,,Er was sprake van tolerantie. Moslims zagen dat christenen ontwikkelde mensen waren met beroepen als arts, vertaler en schrijver. Arabische wetenschappers maakten graag gebruik van hun kennis."

Tegelijkertijd werden christenen gediscrimineerd. Ze moesten extra belasting betalen, mochten niet omgaan met moslimvrouwen en het werd hun verboden om paard te rijden. In onder meer de achtste en negende eeuw vonden er ook vervolgingen plaats. ,,Desondanks groeide de Syrische kerk tot 1000 na Christus, omdat de kerk enorm zendingsgericht was. Dat deden de Syrische christenen op een moderne wijze. Ze bouwden ziekenhuizen en scholen van christelijke signatuur. Terwijl de kerk steeds meer tegenstand kreeg in het oorspronkelijke gebied, breidde ze naar het Oosten uit, tot aan het Chinese keizerrijk. Van het Chinese hof kreeg de kerk bijvoorbeeld toestemming om een klooster te bouwen."

POL POT Kruistochten in de 11e tot en met de 13e eeuw brachten de Syrische christenen daarna in een lastig pakket. ,,De vraag was: zijn ze trouw aan hun islamitische overheden of gaan ze mee met de kruisvaarders, christelijke geloofsgenoten per slot van rekening?

Als de kruisvaarders vertrekken, wordt er op een verschrikkelijke manier wraak genomen op de christenen." Een volgende klap treft de christenen als de Mongolen, onder leiding van Timoer Lenk (1336-1405), huishouden in de regio. ,,Die Timoer Lenk was een soort Pol Pot. "Hofstra verwijst naar de beruchte Cambodjaanse dictator, die verantwoordelijk wordt gehouden voor de dood van miljoenen landgenoten.

,,Als een wervelwind ging hij door het Midden-Oosten. Alles wat christen was, kreeg de keus: of je wordt islamiet of je kop gaat eraf. De gevolgen waren desastreus. De christenen die er nog waren, trokken zich terug in een onherbergzaam gebied in Koerdistan." In de 19e en 20e eeuw werd deze groep onder meer slachtoffer van wisselende geopolitieke verhoudingen. ,,Zo heeft de teruggang in een enorm tempo plaatsgevonden."

VLUCHTELINGENWERK De huidige president van Syrië, Bashir al-Assad, krijgt vanuit het Westen veel kritiek. Vanwege oorlogsmisdaden zou hij volgens velen het veld moeten ruimen, zeker nu de bloedige burgeroorlog in zijn land zich al jaren voortsleept. Onder zijn bewind hebben christenen echter een relatief gunstige positie, vertelt Hofstra. ,,Ze hebben alle ruimte om hun geloof te belijden. In Irak werden de christenen beschermd door Saddam Hoessein. Na zijn vertrek is hun situatie hachelijk geworden. Veel christenen hebben moeten vluchten. Ik kan me goed voorstellen dat veel Syrische christenen heel anders denken over Assad dan veel mensen hier."

Hofstra weet waarover hij praat. In zijn woonplaats spreekt hij regelmatig met gevluchte Syriërs. Samen met zijn vrouw Elly werkt hij sinds januari 2015 als vrijwilliger bij Vluchtelingenwerk Barneveld. Namens die organisatie coördineren de twee de opvang van vluchtelingen in Voorthuizen. Naast praktische hulp, noemt hij het gebed als belangrijkste manier om betrokken te zijn bij de situatie in Syrië. ,,In Voorthuizen hebben we regelmatig gebedsavonden voor Syrië. Het is goed dat dat gebeurt."

Ds. Hans Hofstra geeft zijn lezing over de geschiedenis van de Syrische kerk donderdagavond 10 november, aanvang 20.00 uur. Vanaf 19.45 uur staat de koffie klaar in de Ichthuskerk aan de Tromplaan in Voorthuizen.