• Erik van't Land
  • Erik van't Land

'Ik heb niet zoveel met dogma's'

LUNTEREN Ze gaf bewegingsonderwijs aan het Johannes Fontanus College en later culturele en kunstzinnige vorming (ckv). Bea de Boer (58) woont in Lunteren en is ook voorzitter van de kerkenraad van de Lutherse Kerk in Ede. Bovendien heeft ze een grote passie voor ikonen, die ze ook zelf maakt.

Freek Wolff

U groeide op in Ede en ging naar een gewone hervormde kerk, zoals u dat noemt. Hoe ervaarde u dat?

,,Over het geloof werd thuis niet zoveel gesproken. Mijn zus en broer haakten af, maar toen dominee Landweer kwam, raakte ik geïnteresseerd. Hij was een linkse, erudiete man. Het was de tijd van de Vietnam-oorlog. Hij wilde niet voor de Amerikaanse piloten bidden, want hij vond die oorlog helemaal fout. Mijn vader was beroepsmilitair, dat ging niet goed. Mijn ouders zijn naar een andere kerk gegaan. Maar ik wilde bij Landweer catechisatie volgen, omdat hij zo'n andere visie had dan ik kende van de traditionele W.G. van der Hulst-verhalen. Tegendraads en mateloos interessant. Ik vond het knap van mijn ouders dat ze het goed vonden dat ik daar in dook, ook al paste dat niet in hun straatje. Ik mocht mijn eigen weg zoeken."

Heeft u het verder altijd in die progressieve richting gezocht?

,,Eigenlijk wel. Ik heb niet zoveel met dogma's. Blijven vragen en zoeken. Ik interesseerde me voor de boeken van Dorothee Sölle, een feministisch theologe."

Maatschappelijk geëngageerd zijn, iets doen, in actie komen, dat spreekt u aan?

,,Ja, het bracht een onderzoekende houding teweeg. In geloofskringen heb je mensen die het zeker weten en je hebt zoekers. Ik denk dat ik altijd zoeker ben gebleven. Als mensen op geloofsgebied dingen zeker weten, dan word ik een beetje argwanend. Bij mij komt dan elke keer zo'n stemmetje dat zegt: maar hoe zit dit dan? En dat? Dat neemt niet weg dat ik er respect en bewondering voor kan hebben."

Is dat dan niet doodvermoeiend, zonder 'vaste Rots', zoals christenen het wel noemen?

,,Rust roest. Deze kijk op de dingen houdt mij letterlijk en figuurlijk in beweging. Dat vind ik erg bij het geloof horen. Een docent Duits had daar een prachtige stelregel voor: 'Al zu Recht führt zum Teufel'. Als je dus al te rechtlijnig bent, dan kom je bij de duivel uit. Dan zit je vast in je eigen verhaal. Volgens mij komt dat niet goed. Mijn manier van denken is ook een vast 'frame', maar daar word ik (nog) niet moe van", zegt ze met een lach.

U kwam uiteindelijk bij de Lutherse Kerk terecht?

,,Ik heb gemerkt dat een Lutherse dienst een andere sfeer heeft. Luther kwam vanuit de rooms-katholieke traditie, waarin hij misstanden aan de kaak heeft gesteld. Maar veel van de katholieke liturgie is wel met hem meegekomen, terwijl er bij Calvijn veel meer een breuk was ontstaan. Calvijn was meer van alleen het Woord en de hele noten, al is dat de laatste eeuw wel veranderd. Die twee tradities zijn heel verschillend. Enerzijds de rijke katholieke traditie, met de kleur en geur, de pracht en aandacht voor de muziek en anderzijds het accent op het Woord alleen. Tegenwoordig is dit wel wat veranderd."

Wordt er ook anders gepreekt in de Lutherse kerk?

,,De theologie is dat God een genadig God is, onafhankelijk van wat je doet. Er is een acceptatie van elk mens door het lijden, sterven en de opstanding van Jezus Christus. Dat je aangenomen bent als kind van God. Zoals Luther dat omschrijft, geeft dat vrijheid en blijheid. Dat betekent wel dat er iets van je verwacht wordt. Als je van een genadevolle God spreekt, wil je die God automatisch dienen en het goede doen. Ik heb altijd het idee dat er in de traditionele kerken veel meer een straffende God bestaat. Het accent ligt op de zondige mens, al denk ik dat bij veel huidige PKN-kerken die visie niet meer zo zwaarmoedig is. Maar ik hoor dat verhaal in mijn omgeving toch nog vaak en daar kan ik niks mee. In de Lutherse kerk is er meer ruimte. Er zit niks tussen God en mens. Het is niet aan broeders of zusters om iemand te veroordelen. Die ruimte vind ik mooi."

Wat vindt u belangrijk als gelovige?

,,Ik vind de praktische uitwerking van je geloof belangrijk, proberen in de praktijk toe te passen waar je voor staat."

En u raakte zeer geïnteresseerd in het oosters orthodoxe christendom?

,,Ja, via mijn studie kunstgeschiedenis aan de Radboud Universiteit in Nijmegen leerde ik eerst meer over het katholicisme, vervolgen kwam ik bij toeval terecht bij colleges over het Oosters Christendom. Zo kwam ik op het spoor van ikonen (schilderijen van heiligen, zoals Jezus en Maria). Er gaat zo'n enorme geschiedenis aan ons huidige christendom vooraf. Dat is mateloos interessant."

Waarom spreken die ikonen u zo aan?

,,In de oosterse orthodoxie zijn ikonen een onderdeel van de liturgie. Een ikoon is meer dan een mooi plaatje, het is een gebedsvoorwerp. Het is het verbeelden van Christus. Volgens de zogenoemde Abgarlegende heeft Jezus Zijn gezicht op een doek afgedrukt voor koning Abgar die ziek was. Zo werd hij genezen. Daarmee wordt gelegitimeerd dat je Christus en personen mag afbeelden. In de achtste eeuw is daar wel een gigantische strijd over geweest in Rusland en Griekenland, omdat monniken die afbeeldingen begonnen te aanbidden. Dat tendeerde naar afgoderij. Op een paar na, zijn de meeste ikonen er verbrand. In de Bijbel staat dat je geen gesneden beeld mag maken van God. Maar mensen hebben er blijkbaar toch behoefte aan om iets te verbeelden."

U ook?

,,Het fascineert me dat mensen dat altijd en overal hebben gedaan. Dat ze niet genoegen nemen met het verhaal. Dan kom je bij de kunst uit. Dat mensen iets willen uitdrukken, betekenis en vorm willen geven aan wat je denkt. Aan iets wat je niet kunt zien, wat mysterieus en mythisch is. Dat vind ik een ontzettend spannende paradox: iets wat je niet kunt zien, maar het is er toch. Blijkbaar hebben we behoefte aan verbeelding van wat ons bezighoudt.

Dit is bijvoorbeeld een ikoon van de heilige Paraskeva uit Rusland (toont icoon). Deze jonge christelijke vrouw uit Rome leefde in de eerste eeuw na Christus. Ze mocht niet geloven, maar hield toch aan het geloof vast en heeft veel mensen geholpen. Daarom is ze gemarteld en uiteindelijk onthoofd. We leven nu in 2017 en nog steeds spreekt ze tot de verbeelding. Het fascineert me om haar beeld door te geven. Deze ikoon is ook gezegend in een klooster. Voor de orthodoxe kerk is dit een gebedsicoon, waar je niet zomaar langs loopt. Dat ikoon groet je. Een heilige kun je zien als als een soort bemiddelaar tussen jou en Jezus en God, richting het hiernamaals."

Wat beleeft u er zelf aan?

,,Dat is lastig te vertellen. Het is een andere manier van het uiten van iets, waaraan je geen woorden kunt geven. Het is een fascinatie die ik rationeel niet kan grijpen. Het is net als schaduw: die is er wel, maar je kunt haar niet vastpakken. Vanuit de wetenschap is veel verklaarbaar, ook het gedrag van mensen. Toch voldoet die verklaring niet helemaal, daar kom ik niet mee uit. Hoe het dan wel precies zit, daar ben ik ongelooflijk in geïnteresseerd. Is er meer? Of is er wat anders? Overal zijn mensen op zoek naar een verklaring die buiten jezelf ligt. Misschien wel door onze heiligen in het hiernamaals die je kunt aanroepen. Ik kan er naar gissen. Dat is het zoekelement."

U schildert nu ook al jaren zelf ikonen met een kleine groep. Wat betekent dat voor u?

,,We hebben er allemaal heilig ontzag voor. Het is niet zoiets als aquarelleren. Er zit een lange traditie en denkwereld achter. We beginnen met gebed. Het is goed je te realiseren dat je dienstbaar aan een traditie bent en dat je het niet alleen kunt. Dat er misschien toch een engeltje naast je staat, waardoor je achteraf denkt: heb ik dat gedaan?´´

Naast uw maatschappelijke gerichtheid, zie ik hier ineens dat lijntje naar 'Boven'?

,,Ik kom er steeds meer achter dat die gedachte veel logischer is dan een wetenschappelijke. Als je de wetenschappelijke lijn volgt, ligt alles vast in scheikundige processen, in het dna. Wat we niet kunnen verklaren, lukt over een poosje wel. Als mens ben je niet vrij en ligt alles voorbestemd en vast. Alleen een vrij mens kan creëren. Zo kun je tot je recht komen. Als je het transcendente aspect niet hebt, zit je vast aan een soort lot. In deze richting gaat mijn zoektocht naar de verhalen die verder gaan dan de 'aardse' en wetenschappelijk verantwoorde redeneringen. Daar past het verhaal in van de ikonen. Blijven zoeken, creëren en in beweging blijven."

Gelooft u in de waarde die de oosters orthodoxe kerken hechten aan ikonen?

,,Ja, maar ik weet het niet zeker. Zo vat ik geloven op. Als christenen naar hun geloof handelen, zijn het prachtige mensen. Want als ze zeker weten dat ze hun medemens lief moeten hebben, dan hebben we vrede op aarde. Maar als ze je hersens inslaan of onthoofden, als je niet gelooft zoals zij, is dat een ander verhaal. En dat ligt heel dichtbij."

U reisde veel en zag diverse culturen. Wat leerde u daarvan?

,,De aboriginals in Australië konden 60.000 jaar fantastisch voor het land zorgen, met hun wonderlijke droomtijd en ideeën. Terwijl wij in staat zijn om in twee eeuwen de aarde te vernaggelen, omdat economisch gewin onze drijfveer is. Wat is dan beter? En wat betekent überhaupt het woord bezit? Dat is maar een papiertje en eigenlijk een raar idee. Wij zagen in Oeganda hoe christenen en islamieten probleemloos met elkaar kunnen omgaan."

Ik zie ook een ikoon van uw hand met Jezus, zo lijkt het.

,,Dat heeft wel tien jaar geduurd, want dat durfde ik eerst niet. Ik begon heel veilig met engelen en ik vond het een hele stap om het gelaat van Christus te schilderen. Dat is toch andere koek. Waarom weet ik niet. Als ik naar een ikoon van Christus kijk, word ik daar wel even stil van. Het ikoon stijgt uit boven het feit dat het alleen een plankje is met wat pigment."

Wat ervaart u er dan bij?

,,Misschien de ´basics´ van het christendom. Dienstbaar zijn, beseffen waar je met je zorgen heen kunt, dat je geborgen bent. Een ikoon is daar een hulpmiddel bij. Je moet het niet meer maken dan het is."

Is het maken van ikonen gebonden aan regels?  U kopieert ze?

,,Ja, ik verzin niks zelf, want ik wil de traditie respecteren. Dat heeft iets moois en is een keuze. De kleuren hebben een symbolische betekenis. Bij Christus heb je altijd een kruis in de nimbus (aureool, ring van licht om het hoofd). Op de ikoon staat altijd de naam van de afgebeelde heilige. Je schildert van donker naar licht, dat als het ware naar je toe komt. Er is nooit schaduw, want Hij komt vanuit de hemel. Het goud op de achtergrond (knoflooksap wordt gebruikt om op het goud te kunnen schilderen) verbeeldt het paradijs. Het perspectief ligt andersom, bij de beschouwer. Zodat je meegenomen wordt. Christus en de heiligen komen naar jou toe. Ikonen worden ook wel de vensters op de eeuwigheid genoemd. Je kijkt via de heiligen naar Christus. Je aanbidt een ikoon niet, het is een hulpmiddel om Jezus te aanbidden. Dat is de legitimering van alle afbeeldingen."

Sommige christenen zien iconen als gouden kalveren en typeren ze als poespas...

,,Dan snappen ze niet dat het gaat om een hoge graad van eerbied. Als wij het credo zingen, gaat het ook om gedenking van onze gestorven heiligen. Dat is in de orthodoxe en rooms-katholieke theologie doorontwikkeld. Het is het idee dat je gemakkelijker je nood bij God neerlegt via personen die dichter bij de mensen staan. Met de ikonen komt Christus dichterbij. Ik ben geen oosters orthodoxe christen, maar ik heb er veel respect voor."