'Verhalen die niet mogen verstillen'

Al meer dan dertig jaar komen ze samen in de Veluwehal, de leden van Stichting 1940-1945. Afgelopen dinsdag was het moment weer daar dat men elkaar opzocht; herinneringen aan de verschrikkelijke Tweede Wereldoorlog kregen weer een gezicht.

Voormalige dwangarbeiders, verzetsmensen, vervolgingsslachtoffers, kinderen uit de Jappenkampen en nabestaanden. Barneveld biedt hen een plek waar zij elkaar als lotgenoten treffen. Ik mag hen toespreken en bemoedigen. En sinds mijn komst geven zij mij mee: "Burgemeester, die vreselijke oorlog mag niet vergeten worden. Als wij er niet meer zijn, wie vertelt dan het verhaal nog door?"

Velen van hen hebben de verhalen jaar in, jaar uit doorgegeven; op scholen, bij herdenkingen, aan kinderen en kleinkinderen. Sommigen hebben er over geschreven zodat het bewaard blijft en doorgegeven kan worden. Maar ze worden oud en elk jaar zijn er minder. Eén van hen vertelt mij over zijn dwangarbeid in de vliegtuigfabriek bij Leipzig, de bombardementen en hoe hij onder het puin uiteindelijk toch werd gered. "Ik moet wel twee engelen op mijn schouders hebben gehad. Onbegrijpelijk dat ik het overleefde." Een ander vertrouwt mij toe dat hij nooit 5 mei vierde: "Ik kon het gewoon niet. Maar vorig jaar werd ik in Utrecht uitgenodigd en heb ik het toch gedaan. Ik werd als een VIP behandeld. Met bloemen van de burgemeester. Het heeft me zo goed gedaan. Het is goed, hoe oud ik ook ben, dat ik me er nu overheen gezet het."

HERDENKING Drie kinderen van basisschool De Zandberg zijn met mij meegekomen naar de herdenking in de Veluwehal. Dione draagt een door haar zelf geschreven gedicht voor: "Mensen hebben gestreden. Ze renden en vochten voor hun leven. Wij zijn vrij, daar mogen we blij mee zijn. Jammer genoeg zijn er mensen om het leven gekomen, zodat wij nu kunnen genieten van onze dromen".

VERDRAAGZAAMHEID Vorige week was ik bij de leerlingen in de klas om samen over de Tweede Wereldoorlog te praten. Dit ter voorbereiding op het adopteren van ons Barnevelds "Monument voor de Gevallenen" aan de Plantagelaan. We spraken samen over oorlog en vrede. Wat zijn er dan veel begrippen die in hun tegenstelling laten zien waar je voor kunt kiezen: haat of liefde, terreur of verdraagzaamheid, verraad of bescherming, wraak of vergeving, nemen of gunnen, vernedering of respect, wantrouwen of vertrouwen. Dit soort keuzes, jouw keuze kan dan het verschil maken. Durf je dan, met misschien wel gevaar voor eigen leven, voor het goede te kiezen? Of laat je je meevoeren op de golven van het sentiment? Wat ben ik dan onder de indruk van de betrokkenheid en het rechtsgevoel van onze jongeren. Wat voelen ze al goed aan dat vrijheid en gelijkwaardigheid geen automatismen zijn en je ervoor moet waken ze te verliezen.

DOORVERTELLEN Romano, één van de leerlingen mocht in de Veluwehal namens zijn klas, vragen stellen aan de mensen die de oorlog echt hadden meegemaakt. "Wie van u heeft er in de oorlog ondergedoken gezeten en wat maak je dan mee? Heeft u onderduikers geholpen? Was dat gevaarlijk? Bent u verraden? Waren er ook goede Duitsers?"

En dan: "Wie heeft er in een kamp gezeten en hoe was het leven daar?" Een oudere heer vertelt over het Jappenkamp waar hij met zijn moeder was opgesloten. Hoe ze mishandeld werden, urenlang in de brandende zon op de appelplaats stonden en als kinderen alle onderwijs moesten ontberen. Nou, die boodschap kwam aan bij Romano, hij werd er stil van. Hij gaat het allemaal vertellen aan zijn klasgenoten en vast ook wel thuis of aan vrienden. Laat ik deze column beëindigen met het gedicht dat Sümeye maakte en ook vanochtend declameerde bij ons monument. Als u het leest, zult u ook vast van overtuigd raken dat onze jongeren het verhaal van de oorlog op indrukwekkende wijze doorvertellen.

Asje van Dijk