• Drs. Mirjam Bakker, huisarts bij huisartsenpraktijk ‘Het Juk’ in Kootwijkerbroek: ,,In onze dorpsgemeenschap geloven veel mensen dat het leven en sterven in Gods hand liggen.´´

    Haije Bergstra
  • Drs. Arnold den Hartog: ,,Euthanasie is euthanasie, en dus altijd actief.´´

    Haije Bergstra

´Niet aan ons om het leven te beëindigen´

BARNEVELD Arnold den Hartog en Mirjam Bakker gaven recent lezingen over ‘voltooid leven’ voor de Nederlandse Patiënten Vereniging. Den Hartog is zorgadviseur, Bakker huisarts. ,,Ik vind dat je niet te snel moet oordelen of veroordelen, in de trant van: voltooid leven is verkeerd, fout en ik wil er niets mee te maken hebben´´, zegt Bakker.

Haije Bergstra

D66 staat klaar om een initiatiefwetsvoorstel ‘Voltooid leven’ in te dienen in de Tweede Kamer. Door deze wet moet het mogelijk zijn om hulp bij zelfdoding te bieden aan ouderen die niet verder willen leven, ook als ze ze in principe gezond zijn. Niet alleen in de politiek, maar ook in de samenleving gaat het gesprek over dit thema verder. Recent hielden de afdelingen Barneveld en Scherpenzeel van de Nederlandse Patiënten Vereniging (NPV) hierover thema-avonden. Drs. Arnold den Hartog was de inleider van het thema in Scherpenzeel, drs. Mirjam Bakker in Barneveld.

Den Hartog stelt vast dat de regels rond euthanasie in de loop van de jaren zijn opgerekt. Euthanasie wordt nu ook toegepast op chronisch psychiatrische patiënten en pasgeborenen. ,,Als het gaat om ‘voltooid leven’ komen tijdens een voordracht altijd vragen rond euthanasie om de hoek kijken”, legt de verplegingswetenschapper met een adviesbureau voor de zorgsector uit. Is een patiënt of zijn familie onzeker over de behandeling, dan mag volgens Den Hartog een behandelend arts altijd bevraagd worden. ,,Een arts werkt toe naar genezing. Als die niet meer mogelijk is, wordt geprobeerd het lijden te verzachten. Als het levenseinde zich lijkt aan te kondigen, mogen we ook met behandelen stoppen, als die niet meer zinvol blijkt, juist waar de positieve effecten van de behandeling niet meer opwegen tegen de hinder en de gevaren ervan. Deze proportionaliteit is volstrekt verantwoord. Dat doet niet af aan de insteek dat het leven iets is waarvoor we goed dienen te zorgen. Als het levenseinde komt, mogen we ook eerbiedig terugtreden, zonder dat we het leven actief beëindigen.

Euthanasie daarentegen is in de wet gedefinieerd als het leven bekortend handelen op verzoek van de patiënt door een arts. Er moet daarbij sprake zijn van ondraaglijk en uitzichtloos lijden. De term passieve euthanasie proberen we uitdrukkelijk te vermijden, omdat die verwarrend is. Euthanasie is euthanasie, en dus altijd actief.” Het is volgens Den Hartog noodzakelijk dat de kennis bij mensen rond dit thema toeneemt.

Den Hartog verplaatst zich in voorstanders van de wet 'Voltooid leven': ,,Het moet gaan om mensen van 75 jaar of ouder die hun leven voltooid achten. Dat doen ze vrijwillig, iemand moet wilsbekwaam zijn. De mogelijkheid zelf te beslissen wanneer het tijd is om afscheid te nemen, is volgens voorstanders deel van de beschaving waarin we leven. Het wetsvoorstel van D66 wil de hulp bij zelfdoding legaliseren als mensen het leven als voltooid ervaren."

GEEN BINDING Mensen op de werkvloer vinden het echter lastig om te bepalen hoe zij hiermee moeten omgaan. Den Hartog: ,,Bij bijvoorbeeld een depressie zijn er diverse soorten behandelingen mogelijk, zoals gesprekstherapie of medicijnen. Maar bij mensen die hun leven voltooid achten, is er soms een diepe existentiële eenzaamheid; mensen ervaren geen binding meer met het leven en met de mensen om hen heen. Het is heel lastig om bij mensen die het leven aan het loslaten zijn, die verbinding weer tot stand te brengen. Vertegenwoordigers van de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde (NVVE) zijn er voorstander van om die verbinding niet meer te maken en mensen te helpen een weloverwogen keuze te maken om uit het leven te stappen." De Hartog: ,,Als christenen zeg ik dat het niet aan ons is om het leven te beëindigen en dat er ook een leven is na dit leven."

AFHANKELIJK Volgens Den Hartog is een gevoel van existentiële eenzaamheid er vaak de oorzaak van dat mensen het leven wensen te beëindigen. ,,Mensen ervaren dat ze er niet meer toe doen. Er groeit een onvermogen om zich te uiten op een manier die kenmerkend was voor deze persoon. Mensen worden geestelijke en lichamelijk moe van het leven. De afkeer van een toenemende afhankelijkheid op oudere leeftijd komt daar dan nog bij”, zegt hij. Om die reden is het volgens hem nodig dat de waardering voor de ouderdom toeneemt. ,,We moeten leren luisteren naar ouderen. Een open oor is nodig, zodat ook zij meer de regie kunnen nemen. Tenslotte is elk mens sterfelijk. Ouder worden kan betekenen dat we afhankelijk worden van de hulp van anderen. Dat moeten we misschien weer leren accepteren. Ook dat hoort bij het leven”, aldus Den Hartog.

IN GODS HAND Mirjam Bakker is huisarts bij Huisartsenpraktijk Het Juk in Kootwijkerbroek. Zij verzorgde een maand geleden een lezing over het hetzelfde thema in Barneveld. ,,Ik heb me in het onderwerp verdiept en veel literatuur verzameld en zodoende me er een redelijk beeld over gevormd”, legt ze uit. Veel huisartsen hebben echter niet de gelegenheid, en toch wordt ook van hen een antwoord verwacht, als mensen met een vraag rond ‘voltooid leven’ komen. ,,Ik moet wel zeggen dat de populatie in Kootwijkerbroek sneller accepteert dat het leven soms zwaar kan zijn, dat je ziek kunt worden en dat er soms lijden is, zonder dat er wordt gevraagd om levensbeëindiging. Alle huisartsen in onze praktijk werken niet mee aan euthanasie, ook omdat we er niet voor zijn om het leven actief te beëindigen. We krijgen deze vraag echter ook zelden. Het is zeker waar dat het aanbod de vraag schept, want ik heb collega’s die er wel mee te maken hebben. Zij zeggen dat er een stijgende vraag is naar euthanasie. We hebben dat in onze gemeenschap niet, ook omdat veel mensen geloven dat het leven en sterven in Gods hand liggen. Wij, aan de andere kant, doen ons best om te helpen waar het zwaar is. Je kunt veel voor mensen betekenen en daar krijgen we dankbaarheid voor terug.”

LAAT MAAR Mirjam Bakker: ,,Ik vind dat je niet te snel moet oordelen of veroordelen, in de trant van: voltooid leven is verkeerd, fout en ik wil er niets mee te maken hebben. Dat is erg gemakkelijk gedacht. Je moet genuanceerd kijken naar waar de gedachte en de wens vandaan komt. De wens naar de dood is zo oud als de weg naar Rome en wordt zelfs al in de Bijbel genoemd. De wens is er, maar de vraag is waarom mensen dat willen regelen. Ik wil weten waarom mensen actief uit het leven willen stappen. Dan blijkt dat er meerdere factoren zijn.” Niet alleen Arnold den Hartog, maar ook Mirjam Bakker benadrukt dat mensen een enorme eenzaamheid en uitzichtloosheid kunnen ervaren. ,,Mensen vragen zich dan af of ze er nog toe doen in het leven. Als het lijf dan allemaal gebreken gaat vertonen, kan dat bij mensen het gevoel oproepen van ‘laat maar’”, aldus Bakker.

AUTONOMIE ,,Ethisch gezien zou je kunnen zeggen dat je mensen autonomie en het recht geeft om uit het leven te stappen. We leven in een liberaal land, waarom zouden we elkaar deze vrijheid niet geven? Uiteindelijk wil men er naar toe dat een persoon dat zelf kan doen.” Maar is iemand in staat om te bepalen of hij of zij echt klaar is met het leven en als gevolg daarvan uit het leven wil stappen? ,,Dat is zeker een knelpunt´´, zegt Bakker. ,,Je zou kunnen zeggen: ´U bepaalt en ik heb daar niets mee te maken.´ We weten dat er mensen zijn die verlangen naar de dood, ook als ze jonger zijn. Er lopen zo’n 400.000 mensen met suïcidegedachten rond. Van hen doen 100.000 een poging, 1.900 mensen overlijden als gevolg daarvan. Het vermoeden is dat een groot gedeelte dat niet had gewild, als ze maar goede hulp hadden gekregen.”

Mirjam Bakker vraagt zich af wat een persoon kan ervaren aan het einde van het leven, als er meer wettelijk toegestane mogelijkheden komen om het leven actief te beëindigen. ,,Je kunt dan in het meest extreme geval bedenken dat iemand tegen een oudere zegt: ´Waarom ben jij er nog? Je bent kwetsbaar, je bent oud en vraagt veel zorg. De mogelijkheid om er uit te stappen is er. Waarom heb je dat niet gedaan?´” Een ander knelpunt is de verschuiving bij het uitvoeren van de wet op de euthanasie. ,,Eerder mocht euthanasie alleen toegepast worden bij uitzichtloos en ondraaglijk lijden. Er heeft de afgelopen tien jaar een verschuiving plaatsgevonden. Daardoor mag euthanasie nu ook toegepast worden bij lijden door een opeenstapeling van allerlei kwalen.

Met ´voltooid leven’ ga je nog een stapje verder, dat ervaar ik als een hellend vlak. De artsenfederatie KNMG heeft duidelijk verklaard dat we daarmee te ver gaan en dat artsen daarom niet willen meewerken. Daarnaast is de wet al verruimd en dekt die wat we in de praktijk kunnen tegenkomen. Maar D66 is het daar niet mee eens en vraagt zich af waarom we moeten wachten tot het moment dat we natuurlijk dood gaan. Waarom kunnen we niet eerder bepalen dat we er uit willen stappen? Een laatste knelpunt is dat het poeder dat werd aangeboden door de NVVE makkelijk te verkrijgen was. Het wrange was dat een meisje van 19 jaar oud het poeder had besteld en heeft gebruikt. Ze had gezegd dat ze het nodig had voor een scheikundeproef. Gelukkig heeft het Openbaar Ministerie daar nu een stokje voor gestoken.”

LUISTEREN Wat moet een huisarts doen als iemand uit het leven wil stappen? ,,Ik zou altijd beginnen met luisteren´´, zegt Bakker. ,,Waarom wil iemand dat? Wat zijn de gedachten erachter? Dat zou ik helder willen hebben. Als huisarts ben je vooreerst en altijd geneigd te vragen: hoe kan ik je helpen?´´

[Wie rondloopt met zelfmoordgedachten kan bellen naar 0900-0113 of contact opnemen met zijn of haar huisarts.