• Pauw Media

'Op zoek naar mens achter uniform'

BARNEVELD 'Oorlog en vrede' lijkt het thema bij de Nederlandse krijgsmacht te zijn. Ds. Martijn Barth (39) weet dat militairen bij Defensie meer doen dan alleen de wapens hanteren. Ruim zes jaar was hij dominee binnen de Hervormde Gemeente Barneveld, maar op 29 oktober neemt hij afscheid. Barth wordt legerpredikant bij de Luchtmacht in Woensdrecht.

Freek Wolff

In zijn studeerkamer ligt een boek op tafel uit 2014, over 'Honderd jaar geestelijke verzorging bij de krijgsmacht'. Barth licht toe dat koningin Wilhelmina tijdens de Eerste Wereldoorlog bepaalde dat er geestelijke verzorgers in het leger moesten zijn. Intussen is die functie uitgegroeid tot een dienst met 135 personen, van wie 45 aalmoezeniers, 45 legerpredikanten, een stuk of vijf imams, twee rabijnen, een aantal humanistische raadsmannen en één pandit van het hindoeïsme.

,,Ik heb als jongetje altijd iets met het leger gehad, hoewel ik zelf nooit militair ben geweest. De dienstplicht was al afgeschaft, dat vond ik eigenlijk wel jammer. Ik heb me als predikant weleens aangemeld bij de Nationale Reserve, maar ik ben daarvoor afgekeurd vanwege mijn slechte ogen. Als legerpredikant is dat blijkbaar geen probleem, maar in die tijd had ik daar nog geen oren naar. Later is dat toch weer gaan kriebelen."

Een jaar geleden zag Barth namelijk in een advertentie dat Defensie een legerpredikant zocht. Voordat hij een brief schreef, oriënteerde hij zich goed in de praktijk op wat de functie precies inhoudt. ,,Het grote voordeel vind ik dat je op die manier wat meer in de samenleving staat. Nu ben ik immers erg binnen de christelijke context aan het werk. Bij de krijgsmacht kom je in contact met mensen van allerlei pluimage. Mijn diepste drijfveer is dat ik aan seculiere of randgelovige militairen toch de waarde van het evangelie kan uitleggen. Ik zou het mooi vinden als dat lukt."

Barth wordt aan een eenheid gekoppeld van de Luchtmacht in Woensdrecht. Hij is er de enige predikant op de basis. ,,Dan ligt het aan mezelf of ik zichtbaar ben. Als ik actief meedoe met het dagprogramma ontstaat er al snel een vertrouwensbasis, hoop ik."

Eerst volgt de Barnevelder een opleiding, samen met 'gewone' militairen. Het is de bedoeling dat Barth de rang van majoor krijgt. ,,Ik begin met de officierstraining aan de Koninklijke Militaire Academie in Breda, in een traject voor specialisten, waar ook artsen en psychologen aan meedoen. Dat wordt best pittig, met activiteiten als bivak. Dan krijg je in tien weken het gevoel wat het is om militair te zijn en proef je de cultuur."

OOK HET VELD IN In Woensdrecht zal Barth meegaan op oefening, zal hij les geven en werkt hij aan de geestelijke vorming van militairen. Uiteraard zal hij ook voorgaan in kerkdiensten en doet hij pastoraal werk. ,,Militairen gaan met persoonlijke problemen niet naar hun officieren toe, want dat zou weleens hun carrière kunnen schaden. Maar een dominee heeft ambtsgeheim. Hij fungeert als vertrouwenspersoon. Daar verwacht ik veel van." De predikant beseft dat Defenise een specifieke cultuur heeft, maar hij zal op zoek gaan naar de mens achter het uniform.

Barth zegt dat hij nooit goed begrepen heeft waarom christenen zich op bijbelse gronden pacifistisch opstellen en niet het zwaard willen hanteren. ,,Het motto bij Defensie is namelijk: 'Voor vrede en veiligheid'. Daar kan ik me helemaal in vinden. Militairen dragen de wapens om vrede te brengen in conflictgebieden. Nu zitten er soldaten in Mali, waar ze veiligheid en stabiliteit brengen. Ze houden extremisten op afstand, dat is toch prachtig? In mijn sollicitatiebrief opende ik met de zin: 'Zalig zijn de vreedzamen', uit de Bergrede. Dat heeft raakvlakken met elkaar. Jezus wil ook dat er vrede en veiligheid is. Helaas moet dat soms met geweld en wapens, om die te waarborgen. Als je dat niet doet, wordt het een zootje. Ik sta achter de missie van Defensie, anders had ik deze stap nooit gemaakt. In Afghanistan hebben Nederlandse militairen veiligheid gebracht, maar ook schooltjes gebouwd en waterputten geslagen. Het lijkt soms wel of het ontwikkelingswerkers van de kerk zijn."

Barth wil op momenten wel tegendraads zijn, als piloten van bommenwerpers terugkomen van een missie. ,,Dat je niet in die machocultuur meegaat en hen laat beseffen wat ze doen. Dat je hen corrigeert als een piloot vol branie uit zijn vliegtuig stapt en vertelt hoeveel bommen hij heeft laten vallen. Dat we niet geweld gaan verheerlijken. Mochten er burgers bij omkomen, dan is dat vreselijk, maar de intentie is om dat te voorkomen. Laten we daar nooit te makkelijk over denken."

GERECHTIGHEID EN VREDE Het militaire werk roept grote vragen op over oorlog, dood en gerechtigheid. ,,Je hebt er niet meteen antwoorden op, maar je hebt er wel wat langer over nagedacht. Vanuit het evangelie kan je er op wijzen dat dit met zonde te maken heeft, want we leven buiten het paradijs. Dit zijn er de gevolgen van dat we niet voor God willen buigen. Dat mensen elkaar willen bestrijden. Dat zie je in het begin al gebeuren tussen Kaïn en Abel."

Gerechtigheid en vrede zijn zaken waar je volgens Barth op bijbelse gronden met het zwaard voor mag opkomen. ,,In het Oude Testament zie je dat het volk Israël zich voortdurend verdedigt tegen allerlei volken. Het begrip vrijheid is van God gegeven. Dat is Zijn genade. In het Nieuwe Testament zie je in het boek Openbaringen dat God zelf alle kwade machten ten onder zal brengen. De duivel wordt verslagen. In dat vrederijk is geen ruimte meer voor I.S., pijn en verdriet."

De dominee weet dat één keer in de Bijbel staat dat God opdracht gaf een volk (de Kanaänieten) te verdelgen. ,,Die waren in en in slecht, want ze offerden zelfs hun eigen kinderen. Daar was niks meer mee te beginnen. Daarom vind ik het merkwaardig dat je weleens hoort dat mensen die passage in de Bijbel vandaag de dag heel erg vinden, terwijl ze er geen moeite mee hebben om in onze tijd een megabom te gooien op het gebied waar I.S. bivakkeert, zodat alle mensen daar worden uitgeroeid. Dat vind ik dan wel wat hypocriet. Snappen we wel dat er soms geen andere mogelijkheid meer is dan geweld gebruiken? En tóch heeft God ook nog genade voor terroristen. Dan denk ik aan de moordenaar aan het kruis."

Barth wijst erop dat de moeilijke kwesties over gerechtigheid juist bij militairen nog veel meer vragen oproepen, omdat ze er in de praktijk zo mee worden geconfronteerd. ,,Ik denk dat ook seculiere militairen extra ontvankelijk zullen zijn voor het orthodoxe geloof. We geloven bijvoorbeeld dat de mens geneigd is tot alle kwaad. Veel mensen willen daar niet aan, maar militairen zien dat gebeuren. Kijk naar wat mensen in landen als Afghanistan elkaar aandoen. Volgens mij hebben militairen veel meer zicht op de bijbelse mensvisie dan personen die gewoon naar kantoor gaan. Het moeilijke is natuurlijk dat je zelf ook mens bent en ten diepste die kwade genen met je meedraagt, waar je verlost van moet worden. Daar is dan een dominee voor, om dat uit te leggen. Dat het begint met geloof in Jezus."

Een puur pacifistische houding vindt Barth niet verstandig, vanwege de gebrokenheid van de schepping. ,,Om een plek van vrede te creëren en te behouden, is een leger nodig. Het bestaan van het leger herinnert ons eraan dat we buiten het paradijs leven."

Hij vindt dat de politiek de laatste jaren Defensie tekort heeft gedaan en dat in de samenleving het besef wel leeft dat er nu meer geld bij moet. ,,De dreiging van terroristische aanslagen wordt steeds groter, dus moet je wel middelen hebben om de bevolking te beschermen." In die zin kan Barth de mening van Donald Trump volgen, als de Amerikaanse president erop wijst dat Europese landen meer moeten bijdragen om een sterke Defensie te realiseren.

De jaren in Barneveld heeft Barth als zeer positief ervaren, nadat hij eerst in Werkhoven een aantal jaren predikant was. ,,Ik ben altijd heel dankbaar geweest om hier predikant te mogen zijn, want in kerkelijk Nederland is het een bijzondere gemeente. Barneveld is heel groot en je hebt directe collega's. Hier heb je geen eenmansplek." Terugblikkend ervaarde hij het wel als een merkwaardig fenomeen dat collega's van de meer reformatorische kerken niet present waren bij het pastoresconvent, een lokale bijeenkomst van predikanten van alle signaturen. ,,Dan informeer je elkaar en bespreek je hoe dingen in de gemeenten gaan, met tips en suggesties. We hebben meer dan eens mailtjes gestuurd, met het verzoek om hierbij aanwezig te zijn, maar daar wordt gewoon niet op gereageerd. Dat heeft me altijd verbaasd. Ik heb al die tijd nog nooit een predikant gezien van de Gereformeerde Gemeente of de Gereformeerde Gemeente in Nederland. Ik weet dat ze er zijn, maar heb hen nog nooit ontmoet. Dat vind ik wel apart. Jammer dat dit contact niet van de grond is gekomen. Dan vraag ik me af wat daar de reden van is." Barth was blij dat hij bijdragen mocht leveren aan het dynamische  kerkelijke leven. Hij ging meestal voor in de Oude Kerk. ,,Om te werken met grote groepen catechisanten en bijbelkringen is mooi. Dat ga ik zeker missen. Er zijn ook mensen die tegen met zeggen: waar begin je aan in het leger? Je hebt het nu goed. Maar het ging toch kriebelen, mijn hart gaat uit naar Defensie. Ik ben me er wel van bewust dat je daar met veel kleinere groepjes te maken hebt. Dat zal erg wennen zijn." De vertrekkende dominee kijkt terug op mooie dingen, zoals belijdenissen en gedoopte kinderen. Toen hij zijn afscheid bekend maakte, kreeg hij veel reacties van personen die dit jammer vinden. Daardoor werd Barth toch een beetje aan het twijfelen gebracht. ,,Maar zo is het leven. Het is een soort reis die je maakt."